चरित्र, चेतना र सत्कर्म: सफल जीवनको शाश्वत सूत्र

चरित्र, चेतना र सत्कर्म: सफल जीवनको शाश्वत सूत्र

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनको असली मूल्य नैतिक सोच र सत्कर्ममा टिकेको हुन्छ। जसरी जराविहीन रुख कहिल्यै हरियो रहन सक्दैन, त्यस्तै नैतिकता र सत्कर्मविहीन जीवन दीर्घकालीन सुख र स्थायित्वको आधार बन्न सक्दैन।नैतिक सोच आफ्नो सोचलाई समाजहितमा रूपान्तरण गर्ने क्षमतालाई बुझिन्छ। सत्य, करुणा, धैर्य, सहिष्णुता र इमानदारी जस्ता मूल्यहरू जब हाम्रो विचारमा गहिराइपूर्वक बस्छन्, तब ती नैतिक सोचको रूप लिन्छन्।यस्ता सोच भएका व्यक्तिहरू अरूलाई धोका दिँदैनन्, शोषण गर्दैनन्, बरु सबलाई समान दृष्टिले हेर्छन्। यसरी नैतिक सोचले व्यक्ति मात्र होइन, समग्र समाजलाई शुद्धता र सद्भावतर्फ अग्रसर गराउँछ। सत्कर्म भनेको निष्कपट भावले गरिएको काम हो जसले अरूलाई हानि गर्दैन, बरु मद्दत गर्छ। भोकालाई अन्न दिनु, निराशलाई आशा जगाउनु, पीडितलाई सहारा दिनु, अशिक्षितलाई शिक्षा दिनु वा अन्यायको विरोधमा उठ्नु यी सबै सत्कर्मका रूप हुन्। जब हाम्रो सोच र कर्मबीच सामञ्जस्य हुन्छ, तब जीवन साँच्चिकै अर्थपूर्ण र प्रकाशमय बन्छ।

नैतिक सोच र सत्कर्मले व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र उन्नत बनाउँदैन, राष्ट्र र विश्वलाई पनि उचाल्छ। यदि प्रत्येक नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवनमा नैतिक मूल्यलाई अँगाल्ने र सत्कर्मलाई अभ्यास गर्ने हो भने समाजमा अपराध, भ्रष्टाचार, विभेद र हिंसा स्वाभाविक रूपमा घट्छ। विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीले इमानदारीलाई अभ्यास गर्न सके, कार्यालयमा काम गर्ने कर्मचारीले जिम्मेवारीपूर्वक काम गरे, व्यापारीले नाफाभन्दा सेवा ठूलो ठाने, नेता र प्रशासकले जनतालाई प्राथमिकता दिए देश स्वतः उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्छ।यसैले आजको युगमा सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नैतिक सोच र सत्कर्मलाई पुनःस्थापित गर्नु हो। प्रविधि, विज्ञान र आधुनिकताले जीवन सजिलो पारेका छन्, तर नैतिकता बिना यो सुविधा आफैं विनाशको कारण बन्न सक्छ। आणविक अस्त्र,प्रविधिगत ठगी वा वातावरणीय संकट नैतिक सोच र सत्कर्मको कमीले जन्माएका उदाहरण हुन्।मानव जीवनको वास्तविक उचाइ धन, पद वा प्रसिद्धिले मात्र मापन हुँदैन। त्यसको मापन चरित्रले हुन्छ। त्यसको प्रकाश चेतनाले फैलाउँछ। त्यसको सुगन्ध सत्कर्मले अनुभूत गराउँछ। क्षणिक सफलता मानिसलाई चर्चित बनाउन सक्छ। तर चरित्रले मात्र उसलाई स्मरणीय बनाउँछ। चेतनाले मात्र उसलाई विवेकी बनाउँछ। सत्कर्मले मात्र उसलाई अमर बनाउँछ। यही त्रिवेणी जीवनको शाश्वत सूत्र हो। सभ्यताको दीर्घ इतिहासले पनि यही सत्यलाई बारम्बार प्रमाणित गरेको छ।

चरित्र मानिसको अदृश्य सम्पत्ति हो। यो बजारमा किनिँदैन। उत्तराधिकारमा पाइँदैन। यसलाई निर्माण गर्न वर्षौं लाग्छ। तर नष्ट हुन एक क्षण पर्याप्त हुन्छ। चरित्र केवल नैतिक उपदेश होइन। यो जीवनको मौन अनुशासन हो। यसले व्यक्तिलाई भीडमा पनि विशिष्ट बनाउँछ। चरित्र त्यस्तो ऐना हो, जसले अनुहार होइन, आत्माको आकृति देखाउँछ। जसको चरित्र उज्यालो हुन्छ, उसको उपस्थितिले नै विश्वास जन्माउँछ। शब्दभन्दा उसको व्यवहार बोल्छ। घोषणाभन्दा उसको आचरण प्रभावशाली हुन्छ।चेतना जीवनको आन्तरिक प्रकाश हो। शरीरलाई आँखा चाहिन्छ। आत्मालाई चेतना चाहिन्छ। चेतना नभएको ज्ञान केवल सूचना बन्छ। चेतना नभएको शक्ति विनाशको कारण बन्छ। चेतना नभएको सफलता अहङ्कारको आधार बन्छ। चेतनाले विवेक जगाउँछ। विवेकले सही निर्णय दिन्छ। सही निर्णयले जीवनलाई सही दिशातर्फ डोर्याउँछ। त्यसैले चेतना बाह्य उपलब्धिभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।

पूर्वीय दर्शनले चेतनालाई आत्मबोधको द्वार मानेको छ। भगवद्गीताले निष्काम कर्मको शिक्षा दिन्छ। उपनिषदहरूले आत्मज्ञानलाई मुक्तिको आधार मान्छन्। बुद्धले सम्यक् दृष्टिको महत्त्व देखाए। महावीरले आत्मसंयमलाई सर्वोच्च विजय भने। यी सबै शिक्षाको केन्द्र एउटै छ। जागृत चेतना। जब चेतना जाग्छ, तब स्वार्थ सुक्छ। लोभ घट्छ। क्रोध शान्त हुन्छ। जीवनमा करुणाको प्रवाह बढ्छ।सत्कर्म चेतनाको व्यवहारिक रूप हो। राम्रो सोच पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई कर्ममा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। नदी केवल स्रोत भएर समुद्र पुग्दैन। बग्नुपर्छ। बीउ केवल सम्भावना भएर वृक्ष बन्दैन। अंकुरित हुनुपर्छ। त्यसरी नै नैतिक विचार केवल मनमा रहेर समाज बदलिँदैन। त्यसलाई कर्ममा परिणत गर्नुपर्छ। सत्कर्म भनेको केवल दान गर्नु होइन। सत्य बोल्नु पनि सत्कर्म हो। समयको सम्मान गर्नु पनि सत्कर्म हो। आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु पनि सत्कर्म हो। कसैको पीडामा साथ दिनु पनि सत्कर्म हो।

सफलताको अर्थ पनि पुनर्विचार गर्नुपर्ने समय आएको छ। आज सफलता प्रायः सम्पत्ति, शक्ति र लोकप्रियतासँग जोडिन्छ। तर इतिहासले फरक कथा भन्छ। धन भएका धेरै व्यक्ति समयसँगै बिर्सिए। चरित्र भएका व्यक्ति युगौँसम्म सम्झिए। सिंहासनहरू ढले। साम्राज्यहरू समाप्त भए। तर सत्य, करुणा र सत्कर्मका आदर्श कहिल्यै समाप्त भएनन्। यही कारण सफल जीवनको आधार बाह्य उपलब्धि होइन, आन्तरिक मूल्य हो।चरित्र संकटमा चिनिन्छ। सहज अवस्थामा सबै असल देखिन सक्छन्। प्रतिकूल परिस्थितिले वास्तविक व्यक्तित्व उजागर गर्छ। आँधीले कमजोर रुख ढाल्छ। बलियो रुख अझ गहिरो जरा फैलाउँछ। त्यसरी नै कठिनाइले नै चरित्रको गहिराइ मापन गर्छ। जो सत्यमा अडिग रहन्छ, ऊ हारेर पनि विजयी हुन्छ। जो सिद्धान्त बेच्दैन, ऊ गरिब भएर पनि धनी हुन्छ। जो इमानदारी त्याग्दैन, ऊ एक्लो भएर पनि शक्तिशाली हुन्छ।

आजको डिजिटल युगले चेतनालाई नयाँ चुनौती दिएको छ। सूचना अनन्त छन्। तर विवेक दुर्लभ छ। सम्पर्क व्यापक छ। तर आत्मीयता कमजोर छ। प्रदर्शन बढेको छ। तर आत्मपरीक्षण घटेको छ। मानिस बाहिरी संसारसँग धेरै जोडिएको छ। तर आफ्नै अन्तरात्मासँग टाढिँदै गएको छ। यही दूरी नै आधुनिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो संकट हो। चेतनाको पुनर्जागरण बिना प्रविधिले मात्र मानवताको रक्षा गर्न सक्दैन।सत्कर्मको अर्को विशेषता यसको मौनता हो। वास्तविक सदाचार प्रचार खोज्दैन। सूर्यले आफ्नो उज्यालोको घोषणा गर्दैन। फूलले आफ्नो सुगन्धको विज्ञापन गर्दैन। नदीले आफ्नो प्रवाहको प्रशंसा गर्दैन। उनीहरू केवल आफ्नो धर्म पूरा गर्छन्। सत्कर्मी मानिस पनि त्यस्तै हुन्छ। ऊ प्रशंसाको अपेक्षामा होइन, कर्तव्यको भावमा कर्म गर्छ। यही निष्काम भावना नै कर्मयोगको सार हो।चरित्र निर्माण बाल्यकालदेखि सुरु हुन्छ। परिवार पहिलो विद्यालय हो। अभिभावक पहिलो गुरु हुन्। विद्यालय दोस्रो संस्कार केन्द्र हो। समाज तेस्रो शिक्षक हो। यदि यी तीनै संस्थाले मूल्य, अनुशासन र जिम्मेवारीको संस्कार दिन सके भने राष्ट्रको भविष्य उज्ज्वल बन्छ। यदि यी संस्थाले केवल प्रतिस्पर्धा सिकाए तर करुणा सिकाएनन् भने समाज प्राविधिक रूपमा सम्पन्न भए पनि नैतिक रूपमा दरिद्र बन्न सक्छ।

चेतना आत्मसंवादबाट विकसित हुन्छ। आफूलाई प्रश्न गर्ने मानिस नै परिपक्व बन्छ। मैले के पाएँ भन्ने प्रश्नभन्दा मैले के दिएँ भन्ने प्रश्न ठूलो हुन्छ। मैले कति कमाएँभन्दा मैले कति योगदान गरेँ भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। जीवनको मूल्य उपभोगले होइन, उपयोगिताले निर्धारण गर्छ। यही सोचले चेतनालाई उचाइ दिन्छ।सत्कर्मको प्रभाव व्यक्तिगत सीमाभन्दा बाहिर फैलिन्छ। एउटा सत्यनिष्ठ कर्मचारीले संस्थाको संस्कृति बदल्न सक्छ। एउटा इमानदार शिक्षकले पुस्ता बदल्न सक्छ। एउटा करुणामय चिकित्सकले समाजमा विश्वास जगाउन सक्छ। एउटा जिम्मेवार नागरिकले राष्ट्रको अनुशासन बलियो बनाउन सक्छ। साना सत्कर्महरूले नै ठूलो परिवर्तनको जग हाल्छन्। समुद्र पनि असंख्य थोपाको सङ्गम हो।नैतिकता कुनै कानुनी बाध्यता होइन। यो आत्मिक प्रतिबद्धता हो। कानूनले अपराध रोक्न सक्छ। तर चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन। दण्डले डर उत्पन्न गर्न सक्छ। तर सदाचार उत्पन्न गर्न सक्दैन। सदाचार अन्तःकरणबाट जन्मन्छ। जहाँ विवेक जाग्छ, त्यहाँ नियमको आवश्यकता कम पर्छ। जहाँ चरित्र बलियो हुन्छ, त्यहाँ नियन्त्रणको आवश्यकता घट्छ।

आज विश्वले विकासको नयाँ परिभाषा खोजिरहेको छ। आर्थिक वृद्धि आवश्यक छ। वैज्ञानिक उन्नति अपरिहार्य छ। प्रविधि उपयोगी छ। तर यी सबैको केन्द्रमा नैतिकता नभए विकास असन्तुलित बन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले बुद्धि दिन सक्छ। तर विवेक दिन सक्दैन। यन्त्रले गति दिन सक्छ। तर उद्देश्य दिन सक्दैन। त्यसैले भविष्यको सभ्यता प्रविधिले मात्र होइन, नैतिक चेतनाले सुरक्षित हुन्छ।आत्मअनुशासन चरित्रको मेरुदण्ड हो। इच्छामाथि नियन्त्रण गर्न सक्नु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो। क्षणिक प्रलोभनलाई अस्वीकार गर्न सक्नु नै परिपक्वता हो। रिसलाई संयममा बदल्न सक्नु नै शक्ति हो। लोभलाई सन्तोषमा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै समृद्धि हो। आत्मविजयभन्दा ठूलो विजय अर्को छैन। जसले आफूलाई जित्छ, उसलाई संसारले हराउन सक्दैन।जीवनमा प्रतिष्ठा कमाउन सजिलो हुन सक्छ। विश्वास कमाउन कठिन हुन्छ। पद प्राप्त गर्न सम्भव हुन्छ। सम्मान प्राप्त गर्न चरित्र चाहिन्छ। प्रसिद्धि किनिन्न सक्छ। तर आदर आर्जन गर्नुपर्छ। यही कारण चरित्र समयको सबैभन्दा मूल्यवान् लगानी हो। यसले ब्याजका रूपमा विश्वास, सम्मान र आत्मसन्तोष दिन्छ।सत्कर्म कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन। यसको फल तत्काल नदेखिन सक्छ। तर यसको प्रभाव समयले सुरक्षित राख्छ। एउटा असल शब्दले निराश मनलाई जीवन दिन सक्छ। एउटा सानो सहयोगले भविष्य बदल्न सक्छ। एउटा इमानदार निर्णयले संस्थाको दिशा परिवर्तन गर्न सक्छ। सत्कर्मको शक्ति यसको आकारमा होइन, यसको उद्देश्यमा हुन्छ।

समाजको नैतिक स्वास्थ्य नागरिकको चरित्रमा निर्भर हुन्छ। संविधानले राज्य चलाउँछ। तर सदाचारले समाज चलाउँछ। नीति आवश्यक छ। तर नीति कार्यान्वयन गर्ने चरित्र अझ आवश्यक छ। संस्थाहरू भवनले बन्दैनन्। संस्थाहरू विश्वासले बन्छन्। विश्वास चरित्रबाट जन्मन्छ। त्यसैले राष्ट्र निर्माणको पहिलो शर्त नैतिक नागरिक निर्माण हो।चरित्र जीवनको आधार हो। चेतना जीवनको प्रकाश हो। सत्कर्म जीवनको सुगन्ध हो। यी तीनवटाको समन्वयले मात्र सफल जीवनको वास्तविक अर्थ प्रकट हुन्छ। समय बदलिन्छ। प्रविधि बदलिन्छ। शासन बदलिन्छ। समाज बदलिन्छ। तर सत्य, सदाचार, करुणा र निष्काम कर्मको मूल्य कहिल्यै पुरानो हुँदैन। यही शाश्वत मूल्य मानव सभ्यताको वास्तविक धरोहर हो। यही धरोहरले व्यक्तिलाई महान् बनाउँछ। समाजलाई सभ्य बनाउँछ। राष्ट्रलाई समुन्नत बनाउँछ। र अन्ततः मानव जीवनलाई सार्थक, पवित्र र कालजयी बनाउँछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङमा कार्यरत छन्)