विवेकको दीपबाट नैतिक शिखरतर्फ

विवेकको दीपबाट नैतिक शिखरतर्फ

— तोमनाथ उप्रेती
प्रमुख कोष नियन्त्रक
कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, मोरङ

मानव जीवनको वास्तविक उन्नति भौतिक उपलब्धि, आर्थिक समृद्धि, सामाजिक प्रतिष्ठा वा प्राविधिक दक्षताको विस्तारमा निहित हुँदैन। जीवनको उच्चतर अर्थ त्यसबेला प्रकट हुन्छ, जब ज्ञान विवेकमा, विवेक नैतिक चेतनामा, नैतिक चेतना उत्तरदायी कर्ममा र उत्तरदायी कर्म मानव कल्याणमा रूपान्तरित हुन्छ। सभ्यताको इतिहासलाई सूक्ष्म दृष्टिले हेर्दा मानव प्रगतिका सबै महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरूका पछाडि ज्ञान र शक्तिको विस्तार मात्र होइन, तिनको प्रयोगलाई निर्देशित गर्ने नैतिक विवेक पनि सक्रिय रहेको देखिन्छ। त्यसैले मानिसको महानता उसले संसारलाई कति जित्यो भन्ने प्रश्नमा भन्दा उसले आफूभित्रका लोभ, अहंकार, हिंसा र स्वार्थमाथि कति विजय प्राप्त गर्यो भन्ने प्रश्नमा बढी निहित हुन्छ।

विवेक मानव चेतनाको त्यो आन्तरिक क्षमता हो, जसले सत्य र असत्य, उचित र अनुचित, दीर्घकालीन हित र क्षणिक लाभ तथा व्यक्तिगत इच्छा र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच भेद छुट्याउन सक्षम बनाउँछ। यो मूल्यपरक निर्णय गर्ने नैतिक बुद्धिमत्ता हो। ज्ञानले मानिसलाई धेरै कुरा जान्न सक्षम बनाउँछ, तर विवेकले कुन ज्ञान कहाँ, कसरी र किन प्रयोग गर्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्छ। यस अर्थमा ज्ञान साधन हो भने विवेक त्यस साधनको नैतिक नियामक हो।

नैतिकता भनेको मानव आचरणलाई न्याय, सत्य, कर्तव्य, उत्तरदायित्व, करुणा र मानवीय गरिमाका मूल्यद्वारा निर्देशित गर्ने जीवनपद्धति हो। विवेकले सही र गलतबीचको अन्तर देखाउँछ भने नैतिकताले सही पक्षमा उभिने आचरणगत प्रतिबद्धता प्रदान गर्छ। यी दुईको सम्बन्ध दीप र मार्गको सम्बन्धजस्तै छ। दीपले बाटो देखाउँछ, तर यात्रा गर्न पाइलाको प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ। विवेकले सम्भावित विकल्पहरूको परीक्षण गर्छ; नैतिकताले उचित विकल्प रोज्ने साहस र निरन्तरता दिन्छ।

अरस्तुको सद्गुण नैतिकतामा नैतिक जीवनलाई चरित्र निर्माणको दीर्घकालीन प्रक्रियाका रूपमा बुझाइएको पाइन्छ। मानिस एकपटक राम्रो निर्णय गरेर मात्र नैतिक हुँदैन, निरन्तर सद्गुणको अभ्यासबाट उसको चरित्र निर्माण हुन्छ। सत्य बोल्ने अभ्यासले सत्यनिष्ठा निर्माण गर्छ, संयमको अभ्यासले आत्मअनुशासन जन्माउँछ, न्यायपूर्ण व्यवहारले न्यायबोधलाई दृढ बनाउँछ र अरूको दुःखप्रति संवेदनशील हुने अभ्यासले करुणाशील व्यक्तित्व निर्माण गर्छ। यसरी नैतिकता बाह्य नियमको पालनाभन्दा गहिरो चरित्रगत संरचना हो।

कान्तीय नैतिक दर्शनले मानिसलाई केवल साधनका रूपमा प्रयोग गर्न नहुने र प्रत्येक व्यक्तिलाई स्वयंमा उद्देश्यका रूपमा सम्मान गर्नुपर्ने मान्यता स्थापित गर्छ। यस सिद्धान्तले आधुनिक मानव गरिमा, अधिकार र समानताको विमर्शलाई गहिरो नैतिक आधार प्रदान गर्छ। यदि प्रत्येक व्यक्ति अन्तर्निहित गरिमाको वाहक हो भने जात, वर्ग, लिङ्ग, भाषा, धर्म, आर्थिक अवस्था वा सामाजिक हैसियतका आधारमा गरिने अपमान र विभेद नैतिक रूपमा अस्वीकार्य हुन्छ। त्यसैले नैतिकताको अन्तिम परीक्षा व्यक्तिगत पवित्रतामा मात्र होइन, अरूको गरिमाप्रतिको हाम्रो व्यवहारमा पनि हुन्छ।

आधुनिक समाजको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक तात्कालिक लाभको संस्कृतिको विस्तार हो। प्रतिस्पर्धा, उपभोक्तावाद र प्रदर्शनमुखी सामाजिक संरचनाले सफलता मापन गर्ने आधारलाई पद, सम्पत्ति, पहुँच र प्रतिष्ठासँग जोड्दै लगेको छ। यस्तो परिवेशमा मानिसले “कति प्राप्त गरियो?” भन्ने प्रश्नलाई “कसरी प्राप्त गरियो?” भन्ने प्रश्नभन्दा माथि राख्न सक्छ। यही बिन्दुमा विवेक र नैतिकताको आवश्यकता निर्णायक बन्छ। अनुचित साधनबाट प्राप्त उपलब्धि बाह्य रूपमा सफल देखिए पनि त्यसले अन्ततः व्यक्तिको चरित्र, संस्थागत विश्वास र सामाजिक न्यायलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।

महात्मा गान्धीको नैतिक चिन्तनमा साधन र साध्यबीचको अविभाज्य सम्बन्धले यही तथ्यलाई स्पष्ट गर्छ। न्यायपूर्ण उद्देश्यका लागि अन्यायपूर्ण साधन प्रयोग गर्दा उद्देश्यको नैतिक वैधता नै कमजोर हुन्छ। सार्वजनिक जीवनमा यसको महत्त्व अझ गहिरो छ। सुशासन, विकास, सामाजिक न्याय र आर्थिक समृद्धिका लक्ष्य जति महत्त्वपूर्ण छन्, तिनको प्राप्तिको प्रक्रिया पनि त्यत्तिकै पारदर्शी, निष्पक्ष र उत्तरदायी हुनुपर्छ। भ्रष्ट माध्यमबाट प्राप्त समृद्धिले संस्थालाई बलियो बनाउँदैन; यसले संस्थागत विश्वासको क्षय गराउँछ।

विवेकको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम आत्मचेतना हो। आफूलाई नचिन्ने व्यक्ति संसारलाई सही रूपमा बुझ्न कठिन हुन्छ। आत्मचेतना भनेको आफ्नो इच्छा, कमजोरी, पूर्वाग्रह, भय, अहंकार र सीमालाई पहिचान गर्ने क्षमता हो। जब मानिसले आफ्नै निर्णयमाथि प्रश्न गर्न सिक्छ, तब उसको विवेक परिपक्व हुँदै जान्छ। आत्मपरीक्षणले मानिसलाई आत्ममुग्धताबाट आत्मउत्तरदायित्वतर्फ लैजान्छ। त्यसैले नैतिक उन्नतिको प्रारम्भ बाह्य संसार सुधार्ने घोषणाबाट होइन, आफ्नै अन्तर्मनको आलोचनात्मक परीक्षणबाट हुन्छ।

पूर्वीय दार्शनिक परम्पराले आत्मज्ञानलाई जीवनको उच्चतर उद्देश्यसँग जोड्दै आएको छ। उपनिषद्हरूको आत्मअन्वेषण, बौद्ध दर्शनको प्रज्ञा र करुणा तथा गीता–परम्पराको निष्काम कर्मलाई फरक दार्शनिक सन्दर्भमा बुझिए पनि तिनमा एउटा साझा नैतिक अन्तर्धारा देखिन्छ,मानिसले आफ्नो चेतनालाई परिष्कृत गर्नुपर्छ र त्यस परिष्कारलाई कर्ममा रूपान्तरित गर्नुपर्छ। आत्मबोध यदि सामाजिक उत्तरदायित्वमा परिणत हुँदैन भने त्यो अझै अपूर्ण आध्यात्मिकता हो।

बुद्धको करुणामूलक दर्शनले नैतिकतालाई दुःखको बोधसँग जोड्छ। अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता नै मानवीय चेतनाको उच्च अवस्था हो। करुणा निष्क्रिय संवेदना होइन; यो दुःख घटाउने सक्रिय प्रतिबद्धता हो। यही दृष्टिबाट हेर्दा नैतिकता म गलत गर्दिनँ भन्ने नकारात्मक सीमाभन्दा माथि उठेर मबाट अरूको जीवनमा के सकारात्मक योगदान हुन सक्छ? भन्ने सकारात्मक प्रश्नमा रूपान्तरित हुन्छ। नैतिक जीवनको उच्चतर अवस्था यही सक्रिय मानवतावाद हो।

विवेक र नैतिकताको सम्बन्ध व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन। परिवारमा विश्वास, शिक्षामा चरित्र, पेशामा व्यावसायिक इमानदारी, सार्वजनिक प्रशासनमा निष्पक्षता, राजनीतिमा उत्तरदायित्व र न्यायपालिकामा स्वाधीनता यी सबै संस्थागत जीवनका नैतिक आयाम हुन्। एउटा संस्थाको नियमावली जतिसुकै विकसित भए पनि त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने मानिसमा विवेक र नैतिकता कमजोर छ भने संस्थागत संरचना निष्प्रभावी हुन सक्छ। त्यसैले संस्थागत सुधारसँगै नैतिक नेतृत्व र विवेकशील नागरिकताको विकास अपरिहार्य छ।

आज डिजिटल प्रविधिले सूचना प्राप्ति र प्रसारणलाई अभूतपूर्व रूपमा सहज बनाएको छ। तर सूचना र सत्य एउटै कुरा होइनन्। सूचना धेरै हुनु विवेक धेरै हुनु होइन। सामाजिक सञ्जालमा फैलिने भ्रम, आधा–सत्य, उत्तेजक सामग्री र पूर्वाग्रहपूर्ण कथ्यले विवेकशील निर्णय क्षमतामाथि चुनौती खडा गरेको छ। यस्तो अवस्थामा आलोचनात्मक सोच, प्रमाणको परीक्षण, स्रोतको विश्वसनीयता र नैतिक डिजिटल व्यवहार आधुनिक नागरिकताको अनिवार्य पक्ष बनेका छन्।

शिक्षाको उद्देश्य पनि यसै सन्दर्भमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ। शिक्षा  परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउने वा रोजगारीका लागि दक्षता हासिल गर्ने माध्यम मात्र होइन। यसको गहिरो उद्देश्य विवेकशील, जिम्मेवार र नैतिक नागरिक निर्माण गर्नु हो। विद्यार्थीले तथ्य जान्नु आवश्यक छ, तर तथ्यको मूल्याङ्कन गर्न सिक्नु अझ आवश्यक छ। उसले आफ्नो अधिकार जान्नुपर्छ, तर अधिकारसँगै कर्तव्य पनि बुझ्नुपर्छ। उसले प्रतिस्पर्धा गर्न सिक्नुपर्छ, तर प्रतिस्पर्धामा मानवीय गरिमा नष्ट नगर्न पनि सिक्नुपर्छ।

नैतिक जीवनको अर्को आधार आत्मसंयम हो। स्वतन्त्रताको अर्थ आफूले चाहेको सबै कुरा गर्न पाउनु मात्र होइन; उचित र अनुचित इच्छाबीच भेद गर्न सक्नु पनि हो। इच्छामाथिको नियन्त्रण दमन होइन, आत्मस्वामित्व हो। लोभलाई आवश्यकताबाट अलग गर्न सक्नु, क्रोधलाई निर्णयको आधार बन्न नदिनु, प्रतिष्ठाको मोहलाई सत्यभन्दा माथि नराख्नु र व्यक्तिगत लाभभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन सक्नु नै परिपक्व नैतिकता हो।

अल्बर्ट आइन्स्टाइनको मानवतावादी चिन्तनमा विज्ञान र नैतिकताको सम्बन्धप्रति निरन्तर चिन्ता देखिन्छ। विज्ञानले मानिसलाई शक्ति दिन सक्छ, तर त्यो शक्ति कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने प्रश्न नैतिक चेतनाले निर्देशित गर्नुपर्छ। आणविक शक्ति, जैविक प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल निगरानीजस्ता आधुनिक प्रविधिले मानव क्षमताको सीमा विस्तार गरिरहेका छन्। तर नैतिक विवेक कमजोर भयो भने प्रविधिगत प्रगति आफैँ मानव जोखिमको स्रोत बन्न सक्छ। त्यसैले आजको युगमा बुद्धिमान् मानिस मात्र पर्याप्त छैन; नैतिक रूपमा विवेकशील मानिस आवश्यक छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवतावादी दृष्टिमा मानिसको आत्मविस्तार आफूभन्दा परको संसारसँगको सम्बन्धमा हुन्छ। यसलाई नैतिक भाषामा रूपान्तरण गर्दा व्यक्तिगत उन्नतिको अन्तिम चरण सामाजिक उत्तरदायित्वमा प्रवेश गर्नु हो। मानिस केवल आफ्नो परिवार, आफ्नो करियर वा आफ्नो सम्पत्तिको निर्माता मात्र होइन; ऊ सामाजिक वातावरण, संस्थागत संस्कृति र भावी पुस्ताको नैतिक विरासतको पनि निर्माता हो।

यसरी हेर्दा जीवन एउटा निरन्तर नैतिक निर्णयको यात्रा हो। प्रत्येक दिन हामीले छनोट गर्छौं—सत्य वा सुविधा, न्याय वा स्वार्थ, संयम वा आवेग, सेवा वा आत्मकेन्द्रिता, साहस वा मौनता। यिनै साना छनोटहरूको संचयबाट चरित्र निर्माण हुन्छ। चरित्रबाट व्यवहार, व्यवहारबाट संस्कार, संस्कारबाट संस्थागत संस्कृति र संस्थागत संस्कृतिबाट समाजको नैतिक स्वरूप निर्माण हुन्छ। त्यसैले समाज परिवर्तनको प्रारम्भ व्यक्ति परिवर्तनबाट हुन्छ; तर व्यक्ति परिवर्तनलाई सामाजिक संरचनासँग जोड्न सके मात्र त्यसले दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ।अतः विवेक र नैतिकताको समन्वयलाई आधुनिक मानव सभ्यताको आधारभूत आवश्यकता मान्न सकिन्छ। विवेकले मानिसलाई अन्धअनुकरणबाट मुक्त गर्छ, नैतिकताले स्वार्थको निरंकुशताबाट मुक्त गर्छ। विवेकले प्रश्न गर्ने साहस दिन्छ, नैतिकताले सही उत्तरका पक्षमा उभिने साहस दिन्छ। विवेकले भविष्यको परिणाम देखाउँछ; नैतिकताले वर्तमानको निर्णयलाई जिम्मेवार बनाउँछ।

जीवनको वास्तविक उन्नति संसारलाई जित्नुमा होइन, आफूभित्रको अन्धकारमाथि विजय प्राप्त गर्नुमा छ। जब ज्ञान विवेकमा रूपान्तरित हुन्छ, विवेक नैतिकतामा परिणत हुन्छ, नैतिकता कर्ममा प्रकट हुन्छ र कर्म मानव कल्याणमा समर्पित हुन्छ, तब मात्र मानव जीवनले आफ्नो उच्चतर अर्थ प्राप्त गर्छ। यही क्रमले व्यक्तिलाई सफलताबाट सार्थकतर्फ, उपलब्धिबाट गरिमातर्फ र अस्तित्वबाट उत्तरदायित्वतर्फ लैजान्छ।विवेक जीवनको दीप हो, नैतिकता त्यस दीपले देखाएको मार्ग हो। चरित्र त्यस मार्गमा निरन्तर हिँड्ने शक्ति हो र मानव कल्याण त्यस यात्राको सर्वोच्च गन्तव्य हो। त्यसैले आजको युगले हामीसँग विवेक मागेको छ, सफलता होइन, नैतिकता मागेको छ,अधिकार होइन, उत्तरदायित्व मागेको छ। मानव जीवनको महान् आरोहण ज्ञानबाट विवेकतर्फ, विवेकबाट नैतिकतातर्फ, नैतिकताबाट कर्मतर्फ र कर्मबाट मानव कल्याणतर्फको निरन्तर यात्रा यही हो।