दक्षिणाः सामाजिक यथार्थ, मानवीय पीडा र सांस्कृतिक पहिचानको नाङ्गो दस्तावेज

पुस्तक समीक्षा

दक्षिणाः सामाजिक यथार्थ, मानवीय पीडा र सांस्कृतिक पहिचानको नाङ्गो दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

अमर शर्मा दार्जिलिङका समकालीन नेपाली कथाकार हुन्, जसले विशेषतः चियाकमान जीवन, श्रमिक वर्गको संघर्ष र सामाजिक यथार्थलाई आफ्नो लेखनको केन्द्र बनाएका छन्। उनका कथाहरूमा दार्जिलिङ–सिक्किम क्षेत्रको भौगोलिक, सांस्कृतिक र आर्थिक जीवनको सजीव चित्रण पाइन्छ। सरल भाषाशैली र स्थानीय बोलीको प्रयोगले उनका कथालाई प्रामाणिकता प्रदान गर्छ। ‘दक्षिणा’ जस्ता कथासङ्ग्रहमार्फत उनले सामान्य मानिसका दुःख, बेरोजगारी, प्रेम, विछोड र अस्तित्वगत पीडालाई उजागर गरेका छन्। उनका कथाहरू सामाजिक दस्तावेज जस्ता लाग्छन्, जसले क्षेत्रीय जीवनलाई साहित्यिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्छ। उनी नेपाली कथासाहित्यमा यथार्थवादी धारा प्रतिनिधित्व गर्ने लेखकका रूपमा परिचित छन्।भारतमा नेपाली कथासाहित्यको विकास एक शताब्दीभन्दा लामो ऐतिहासिक यात्राबाट गुज्रिएको देखिन्छ। दार्जिलिङ, सिक्किम, असम र अन्य नेपालीभाषी भूभागहरू नेपाली साहित्यिक चेतनाका जीवित केन्द्र पनि हुन्। यही साहित्यिक परम्पराभित्र दक्षिणा एउटा महत्वपूर्ण समकालीन योगदानका रूपमा देखा परेको छ। दार्जिलिङका लेखक अमर शर्मा द्वारा रचित यो कथासङ्ग्रहले चियाकमान जीवन, सामाजिक यथार्थ, मानवीय पीडा र सांस्कृतिक पहिचानलाई केन्द्रमा राख्दै नेपाली कथासाहित्यको भूगोललाई अझ विस्तारित बनाएको छ।

यस कृतिको संरचनात्मक पक्ष हेर्दा यसमा एघारवटा कथाहरू समावेश छन्, जसले चियाकमान समाजको बहुआयामिक यथार्थलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। कथाहरू जीवनका सूक्ष्म अनुभूतिहरूको संकलन हुन्। यहाँ प्रत्येक कथा एक सामाजिक दस्तावेजझैँ प्रस्तुत गरिएको छ, जसले दार्जिलिङ र आसपासका क्षेत्रहरूको आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक अवस्थालाई उजागर गर्छ। चियाकमानको श्रमिक जीवन, न्यून ज्याला, सामाजिक असमानता र श्रमको अवमूल्यन कथाको मूल आधार बनेको छ।कथासङ्ग्रहको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको स्थानिकता हो। यहाँ चियाकमान पृष्ठभूमि होइन, स्वयं एक जीवित पात्र हो। बिहान सात बजे चियापत्ती टिप्न जाने आमाहरू, साप्ताहिक ज्याला, धुराको जीवनशैली, दशैंको बोनस प्रणाली यी सबैले चियाकमानलाई सामाजिक संरचनाको सूक्ष्म रूप बनाउँछन्। यस दृष्टिले कृति वन हन्ड्रेड इयर्स अफ सोलिट्युडका लेखक गेब्रियल गार्सिया मार्केजको माकोंडो जस्तो काल्पनिक भूगोलसँग तुलना गर्न सकिन्छ, जहाँ भूगोल नै कथाको आत्मा बन्छ।

कथाहरूको विषयगत संरचना अत्यन्त यथार्थवादी मात्र नभई बहुस्तरीय सामाजिक चेतनाले भरिएको देखिन्छ। ‘थुक्पा’ जस्तो कथामा सांस्कृतिक मिश्रण र आधुनिकताको प्रवेशले परम्परागत जीवनशैलीमा आएको रूपान्तरणलाई सूक्ष्म रूपमा संकेत गर्छ। यहाँ खाना मात्र प्रतीक होइन, सांस्कृतिक संक्रमणको रूपक बन्छ, जसले स्थानीयता र बाह्य प्रभावबीचको द्वन्द्व उजागर गर्छ।‘नीलो स्याल’ कथामा पारिवारिक सम्बन्ध र वात्सल्यलाई केन्द्रमा राख्दै मानव संवेदनाको नैतिक आधार देखाइन्छ। यहाँ परिवार अस्तित्वको सुरक्षा–संरचना हो, जसले व्यक्तिलाई भावनात्मक स्थिरता प्रदान गर्छ। तर यही संरचना पनि कहिलेकाहीँ नाजुक र परिवर्तनशील देखिन्छ, जसले जीवनको अस्थिरतालाई झल्काउँछ।‘फेरि एउटा धोको’ मा जीवनको अनिश्चितता र आकस्मिक मृत्युको प्रश्न गहन दार्शनिक तहमा उठाइएको छ। यहाँ मृत्यु अस्तित्वको सीमाबोध हो, जसले जीवनको अर्थलाई पुनः परिभाषित गर्न बाध्य बनाउँछ। यस कथाले पाठकलाई अस्तित्ववाद तर्फ धकेल्छ, जहाँ जीवनको कुनै निश्चित अर्थ छैन, तर त्यसै अनिश्चितताभित्र अर्थ खोज्ने प्रयास नै मानव चेतना हो।

यस दृष्टिले हेर्दा, फ्रान्ज काफ्काका कथाहरूमा पाइने अनिश्चितता, ब्यूरोक्रेटिक दमन र अस्तित्वगत असहायता जस्तै अनुभूति यहाँ पनि प्रतिध्वनित हुन्छ। तर यहाँको असहायता अझ बढी सामाजिक यथार्थसँग गाँसिएको छ, जसले व्यक्तिगत त्रासदीलाई सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्छ।यस कृतिको कथनशैली मुख्यतः आत्मकथात्मक दृष्टिकोणमा आधारित छ। ‘म’ पात्रको प्रयोगले कथालाई आत्मीय बनाएको छ, तर कहिलेकाहीँ अत्यधिक आत्मकेन्द्रितताले कथाको वस्तुगत विस्तारलाई सीमित गरेको छ। यसलाई द स्ट्रेन्जरका लेखक अल्बेयर काम्युको अस्तित्ववादी तटस्थतासँग तुलना गर्दा फरक दृष्टिकोण देखिन्छ जहाँ क्यामुमा भावनात्मक दूरी हुन्छ, यहाँ भावनात्मक घनत्व अत्यधिक छ।

कथाहरूमा देखिने उदासी र असन्तुष्टिलाई केवल व्यक्तिगत मनोवैज्ञानिक अवस्थाका रूपमा बुझ्नु अपर्याप्त हुन्छ। यी भावनाहरू मूलतः सामाजिक–आर्थिक संरचनाबाट उत्पन्न परिणाम हुन्, जहाँ चियाकमानको श्रमिक जीवन, न्यून ज्याला, असमान श्रम सम्बन्ध र शैक्षिक बेरोजगारीले पात्रहरूको चेतनामा दीर्घकालीन दबाब सिर्जना गर्छ। यस्तो संरचनात्मक दबाबले व्यक्ति भित्र निराशा जन्माउँछ, तर त्यो निराशा कुनै अस्थायी भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र नभई जीवनशैलीमै गाडिएको यथार्थ हो।यस सन्दर्भमा कथाकारले भावनालाई अलग मनोवैज्ञानिक घटनाका रूपमा होइन, सामाजिक अवस्थाको प्रतिबिम्बका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यही कारण कथाहरू व्यक्तिगत आत्मपीडामा सीमित नभई सामूहिक अनुभवको प्रतिनिधित्व बन्न पुग्छन्। पात्रहरूको दुःख कुनै एक व्यक्तिको होइन, सम्पूर्ण श्रमिक वर्गको साझा अनुभूति हो।

यही निराशा कथाको यथार्थवादी शक्ति पनि हो। लेखकले कल्पनात्मक वा आदर्शवादी समाधानतर्फ नलागी, जीवनको कठोर यथार्थलाई जस्ताको तस्तै प्रस्तुत गर्ने कच्चा यथार्थवाद अपनाएका छन्। यसले कथालाई सौन्दर्यीकृत भ्रमबाट मुक्त गरी सामाजिक दस्तावेजको स्तरमा उचालेको छ। परिणामस्वरूप, पाठकले कथा होइन, जीवनकै असहज सत्यसँग प्रत्यक्ष सामना गर्न बाध्य हुन्छ।भाषिक दृष्टिले, अमर शर्माको लेखन सरल, संवादमुखी र स्थानीय बोलीमा आधारित छ। “ढ्यापढ्यापे खिड्की”, “हाते पत्तीको चिया”, “धुरा जीवन” जस्ता शब्दहरूले कृतिलाई सांस्कृतिक गन्ध प्रदान गर्छन्। यसले पाठकलाई दार्जिलिङको भौगोलिक र सामाजिक यथार्थमा डुबाउँछ। तर कतिपय अवस्थामा शैलीगत पुनरावृत्ति र संस्मरणात्मक संरचनाले कथाको कलात्मक घनत्व घटाएको देखिन्छ।

कथाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको मानवीय संवेदना हो। प्रेम, विछोड, मृत्यु र स्मृति कथाहरूमा बारम्बार उपस्थित छन्। ‘बित्दो रातसँगै’ जस्तो कथाले प्रेमको असफलता र मनोवैज्ञानिक पीडालाई उजागर गर्छ भने ‘हेलिकप्टर रूख’ जस्तो कथाले बाल्यकालीन स्मृतिको दार्शनिक पुनर्पाठ गर्छ। यी सबै कथाहरूले समयलाई रेखीय नभई स्मृतिगत रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।यदि विश्व साहित्यसँग बढी सूक्ष्म रूपमा तुलना गर्ने हो भने, अमर शर्माका कथाहरूलाई फ्योदर दोस्तोएभ्स्कीका कृतिहरूमा देखिने नैतिक द्वन्द्वसँग सतही समानता मात्र नभई संरचनात्मक स्तरमा बुझ्नुपर्छ। दुबै लेखकमा पात्रहरू निरन्तर नैतिक निर्णय, सामाजिक दबाब र व्यक्तिगत आकांक्षाबीच फसेका हुन्छन्। तर दोस्तोएभ्स्कीको लेखनमा यो द्वन्द्व अत्यन्त गहिरो मनोवैज्ञानिक तहसम्म पुग्छ, जहाँ अपराधबोध, आत्मविनाश, र अस्तित्वगत प्रश्नहरू चेतनाको सूक्ष्म विश्लेषणमार्फत प्रकट हुन्छन्।शर्माका कथाहरूमा भने यस्तो मनोवैज्ञानिक विस्फोटको सट्टा सामाजिक यथार्थ बढी केन्द्रमा देखिन्छ। उनका पात्रहरू विचारभन्दा बढी परिस्थिति–निर्भर छन् उनीहरूको संघर्ष आन्तरिक दर्शनभन्दा बाह्य संरचनाबाट प्रभावित हुन्छ। यसले कथालाई मनोवैज्ञानिक उपन्यासभन्दा सामाजिक यथार्थवादी कथातर्फ उन्मुख बनाउँछ।यसरी तुलना गर्दा, दोस्तोएभ्स्कीले मानव मनको गहन अन्धकार अन्वेषण गर्छन् भने अमर शर्माले समुदाय, श्रम र आर्थिक असमानताको सतहमा देखिने नैतिक तनावलाई उजागर गर्छन्। त्यसैले समानता विषयगत भए पनि गहिराइ र विश्लेषणात्मक स्तरमा स्पष्ट भिन्नता देखिन्छ, जसले दुवैलाई अलग साहित्यिक परम्परामा राख्छ।

यस कृतिको सीमाहरू पनि स्पष्ट छन्। कथानक संरचना कहिलेकाहीँ अत्यधिक विवरणात्मक र संस्मरणात्मक बन्छ। कथाशिल्पमा प्रयोगात्मकता कम देखिन्छ। आधुनिक कथासाहित्यमा पाइने बहुस्तरीय दृष्टिकोण यहाँ सीमित छ। यसले कृतिलाई भावनात्मक रूपमा बलियो बनाए पनि संरचनात्मक रूपमा सरल बनाएको छ।तर यसको शक्तिशाली पक्ष भनेको यसको सामाजिक दस्तावेजीकरण हो। यो कृति दार्जिलिङको श्रमिक जीवनको ऐतिहासिक अभिलेख पनि हो। यस अर्थमा यो सामाजिक मानवशास्त्रीय दस्तावेज हो।समग्रमा भन्नुपर्दा, दक्षिणा नेपाली कथा साहित्यमा एक महत्वपूर्ण क्षेत्रीय आवाज हो। यसले चियाकमान जीवनको यथार्थ, सामाजिक संघर्ष र मानवीय संवेदनालाई साहित्यिक रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ।यसको सीमाहरू भए पनि यसको प्रामाणिकता र सामाजिक सान्दर्भिकता अत्यन्त बलियो छ। यही कारणले यो कृति भारतीय नेपाली कथासाहित्यमा एक महत्वपूर्ण दस्तावेजका रूपमा स्थापित हुन्छ।