शब्द समय कथासंग्रह: समय, चेतना र बहुवचनको साहित्यिक संगम 

शब्द समय कथासंग्रह: समय, चेतना र बहुवचनको साहित्यिक संगम 

तोमनाथ उप्रेती

सम्पादक: ज्ञानेन्द्र खतिवडा, मोहन ठकुरी
विधा: कथासंग्रह (बहु-लेखक)
प्रकाशन: जनवरी २०२६
प्रकाशक संस्था: शब्द समय, सालबारी (सिलिगुडी)

“शब्द समय” कथासंग्रह नेपाली साहित्यको बहुवचनात्मक स्वरलाई समेट्ने एउटा महत्त्वपूर्ण कृति हो, जसले एउटै लेखकको दृष्टि र सीमाभन्दा बाहिर निस्केर अनेकौं चेतनाहरूको संगम प्रस्तुत गर्दछ। ४१ फरक कथाहरू, ४१ फरक अनुभूतिहरू र ४१ फरक दृष्टिकोणहरू यस कृतिमा एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। यसले पाठकलाई एउटा एकल कथा संसारमा सीमित नराखी, जीवनका अनेक तहहरू, अनुभवका विविध आयामहरू, र चेतनाका बहुआयामिक प्रवाहहरूमा यात्रा गराउँछ। यस अर्थमा, “शब्द समय” एक प्रकारको सामूहिक चेतनाको दस्तावेज हो, जहाँ प्रत्येक कथाले एउटा सानो ब्रह्माण्ड बोकेको छ।

यस कृतिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको दार्शनिक आधार हो सत्य एकल होइन, बहुविध हुन्छ। प्रत्येक कथाले सत्यलाई आफ्नो दृष्टिबाट देख्छ, आफ्नो अनुभूतिबाट व्याख्या गर्छ र आफ्नो संवेदनशीलताबाट प्रस्तुत गर्छ। यही बहुलता नै यस कृतिको शक्ति हो। यहाँ अनुभवहरू व्यक्तिगत छन्, तर तिनको अर्थ सार्वभौमिक छ। कुनै पात्रको पीडा  उसको निजी पीडा मात्र होइन त्यो सम्पूर्ण मानव जातिको साझा अनुभूति बन्न पुग्छ। शब्द समय पाठकलाई बाह्य संसारबाट भित्री चेतनातर्फ डोर्याउने एउटा गहिरो साहित्यिक यात्रा हो।

सालबारीस्थित “शब्द समय” संस्था आफैंमा एउटा जीवित साहित्यिक मञ्च हो, जहाँ शब्द अनुभूति र अभिव्यक्तिको सजीव अभ्यास हो। मासिक रूपमा आयोजना हुने साहित्यिक गोष्ठीहरूले स्रष्टाहरूलाई सिर्जना गर्ने अवसर मात्र दिँदैनन्, उनीहरूलाई आफूलाई अभिव्यक्त गर्ने साहस पनि दिन्छन्। यसरी हेर्दा, यो संस्था एउटा साहित्यिक साधना–स्थल हो, जहाँ सिर्जना एउटा आध्यात्मिक अभ्यासजस्तै देखिन्छ।

यस कथासंग्रहको संरचना र विषयवस्तु अत्यन्त विविध छन्। नैतिकता, आध्यात्मिकता, राजनीति, सामाजिक यथार्थ, प्रेम, दाम्पत्य सम्बन्ध र सामाजिक विकृतिहरू जस्ता विषयहरू यसमा समेटिएका छन्। यस्तो विविधता मानव जीवनको समग्रताको प्रतिनिधित्व हो। कुनै कथा समाजको अन्यायप्रति आक्रोश व्यक्त गर्छ भने अर्को कथा प्रेमको सूक्ष्म भावनालाई उजागर गर्छ। कुनै कथा आध्यात्मिक खोजतर्फ उन्मुख हुन्छ भने अर्को कथा राजनीतिक यथार्थको कठोर चित्रण गर्छ। शब्द समय एउटा यस्तो साहित्यिक कृति हो, जसले जीवनका सबै पक्षहरूलाई समान संवेदनशीलताका साथ समेट्ने प्रयास गर्दछ।

शैली र शिल्पको दृष्टिले पनि यो संग्रह अत्यन्त समृद्ध छ। बहु-लेखक कृति भएकाले यसमा विभिन्न लेखन शैलीहरू भेटिन्छन् कहीं सरल र सीधा अभिव्यक्ति छ भने कहीं प्रतीकात्मक र गहिरो भाषा प्रयोग गरिएको छ। नयाँ लेखकहरूको लेखनमा निष्कपटता र ताजापन देखिन्छ, जुन कहिलेकाहीँ कच्चा भए पनि अत्यन्त जीवन्त हुन्छ। उनीहरूको कथामा जीवनको सीधापन, अनुभूतिको प्रामाणिकता, र अभिव्यक्तिको ईमानदारी स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। अर्कोतर्फ, अनुभवी कथाकारहरूको लेखनमा परिपक्वता, संरचनात्मक सन्तुलन र भाषिक सौन्दर्य पाइन्छ। यसरी, नयाँ र पुराना दुवै स्वरहरूको समन्वयले संग्रहलाई अझ सशक्त बनाएको छ।

नोर्जाङ स्याङ्ग्देन जस्ता स्रष्टाहरूले कथामा कविता जस्तै संवेदनशीलता भरेका छन्। उनका कथाहरू घटनाहरूको विवरण मात्र होइनन् ती भावनाहरूको प्रवाह हुन्। त्यसैगरी, बबिता मादेन जस्ता स्रष्टाहरूले गैर–आख्यानबाट आख्यानतर्फको यात्रामा नयाँ सम्भावनाहरूको संकेत गरेका छन्। यसले देखाउँछ कि साहित्यिक विधाहरू बीचको सीमाना स्थिर छैन त्यो निरन्तर परिवर्तनशील र गतिशील छ।

यस संग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता नयाँ स्रष्टाहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति हो। पहिलो पटक कथा लेख्ने स्रष्टाहरूले पनि यहाँ आफ्नो स्थान बनाएका छन्, जुन अत्यन्त प्रेरणादायी छ। लक्ष्मी देवान, कविता शर्मा, टंक शर्मा जस्ता स्रष्टाहरूले पहिलो प्रयासमै प्रभावशाली कथा प्रस्तुत गरेका छन्। साहित्य  अनुभवीहरूको क्षेत्र मात्र होइन यो नयाँ आवाजहरूको लागि पनि खुला छ। यस्तो समावेशी दृष्टिकोणले साहित्यलाई जीवित र गतिशील बनाउँछ।

स्थापित कथाकारहरूको योगदानले पनि यस संग्रहलाई मजबुत आधार दिएको छ। मोहन ठकुरी, ज्ञानेन्द्र खतिवडा, जीत सुनार, सरण शरद, मोनिका प्रधान, कालुसिंह रणपहेली जस्ता कथाकारहरूले आफ्नो अनुभव र परिपक्वता मार्फत संग्रहलाई गहिराइ दिएका छन्। उनीहरूको कथामा जीवनको जटिलता, समाजको यथार्थ र मानवीय मनोविज्ञानको सूक्ष्म विश्लेषण पाइन्छ। यसरी, नयाँ र पुराना दुवै स्रष्टाहरूको संयोजनले “शब्द समय” लाई एउटा सन्तुलित र समृद्ध कृति बनाएको छ।

दार्शनिक र आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, शब्द समयको मूल आत्मा यसको अन्तर्धारामा निहित छ। यहाँ समय  घडीको मापन होइन यो अनुभवहरूको निरन्तर प्रवाह हो। शब्द केवल भाषा होइन यो चेतनाको अभिव्यक्ति हो। यस दृष्टिले, प्रत्येक कथा एउटा आध्यात्मिक खोज जस्तै देखिन्छ जहाँ पात्रहरू संसारसँग मात्र होइन, आफ्नो अन्तरात्मासँग पनि संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्। यसले पाठकलाई केवल कथा पढ्न मात्र होइन, आफ्नै जीवनबारे सोच्न पनि प्रेरित गर्छ।

यस कृतिको दार्शनिक गहिराइलाई विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दा अझ स्पष्ट हुन्छ। उदाहरणका लागि, “द मिथ अफ सिसिफस”मा जस्तै यहाँ पनि जीवनको निरर्थकता र संघर्षको प्रश्न उठाइन्छ, तर त्यसको उत्तर खोज्ने प्रयास पनि गरिन्छ। त्यसैगरी, “वन हन्ड्रेड इयर्स अफ सोलिट्युड” जस्तै यहाँ समय र स्मृतिको चक्रात्मकता देखिन्छ जहाँ अतीत, वर्तमान, र भविष्य एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। साथै, “बिलोभ्ड” जस्तै यहाँ पनि सामूहिक पीडा, इतिहासको बोझ, र स्मृतिको पुनर्संरचना देखिन्छ। यसरी, “शब्द समय” स्थानीय सन्दर्भमा आधारित भए पनि यसको चेतना वैश्विक स्तरको छ।

यद्यपि, कुनै पनि कृति पूर्ण हुँदैन र शब्द समय पनि यसबाट अपवाद छैन। केही कथाहरूमा शिल्पगत असमानता देखिन्छ, जुन बहु-लेखक कृतिमा स्वाभाविक नै हो। कतिपय कथाहरूमा विषयवस्तुको दोहोरोपन पनि भेटिन्छ, जसले पाठकलाई केही हदसम्म दोहोरिएको अनुभूति दिन सक्छ। तर यी सीमाहरूलाई कमजोरीको रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन; यी नै यस कृतिको मानवीयता र प्रामाणिकताको संकेत हुन्।

समग्रमा, शब्द समय एउटा यस्तो कृति हो, जसले नेपाली साहित्यमा बहुवचनात्मक स्वरको महत्त्वलाई स्थापित गर्दछ। यसले नयाँ स्रष्टाहरूलाई प्रोत्साहन दिन्छ, स्थापित स्रष्टाहरूलाई नयाँ सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्छ, र पाठकलाई गहिरो चिन्तनतर्फ डोर्याउँछ। शब्द समय  समयको साक्षी हो, चेतनाको प्रवाह हो र आत्माको संवाद हो।  यो जीवनको गहिरो अर्थ खोज्ने एउटा माध्यम हो। यही कारणले, यो कृति नेपाली साहित्यमा दीर्घकालसम्म प्रभाव पार्ने सम्भावना बोकेको छ।