परिधिको परिधिभित्रको असीम संसार(समीक्षा)

परिधिको परिधिभित्रको असीम संसार(समीक्षा)

तोमनाथ उप्रेती

उमा सुवेदी नेपाली साहित्यकी प्रतिभाशाली, निर्भीक र बहुआयामिक स्रष्टा हुन्। गीत गजलबाट प्रारम्भ भएको उनको साहित्यिक यात्रा आख्यानसम्म आइपुग्दा अझ परिपक्व र प्रभावशाली बनेको छ। विशेषतः नारी जीवन, सामाजिक विसङ्गति, लैङ्गिक असमानता, न्याय, सत्ता र मानवीय मनोविज्ञानलाई सूक्ष्म दृष्टिले अभिव्यक्त गर्ने उनको सिर्जनशीलता प्रशंसनीय छ। उनका कृतिमा विषयको गम्भीरता र शिल्पको कलात्मकता सुन्दर ढङ्गले संयोजित हुन्छ। पात्रहरूको अन्तर्मनमा प्रवेश गर्ने क्षमता, प्रतीक विम्बको अर्थपूर्ण प्रयोग र प्रवाहपूर्ण भाषाशैली उनको लेखनका विशिष्ट पहिचान हुन्।  उनको लेखनीले नेपाली साहित्यलाई नयाँ संवेदना, प्रश्न र सौन्दर्य प्रदान गरेको

साहित्य जीवनको पुनर्रचना हो। त्यसैले साहित्यका विधा अनेक छन्। तिनका स्वभाव फरक छन्। पाठक फरक छन्। अपेक्षा फरक छन्। कविता जहाँ अनुभूतिको संक्षिप्त विस्फोट हो, निबन्ध विचारको स्वतन्त्र यात्रा हो, नाटक दृश्य र संवादको सामूहिक कला हो, आख्यान जीवनका असंख्य तहलाई एउटै संरचनामा गाँस्ने व्यापक माध्यम हो। कुनै विधा स्वभावतः श्रेष्ठ हुँदैन। उसको शक्ति पाठकीय सम्बन्धले निर्धारण गर्छ। यही अर्थमा सुवेदीको उपन्यास ‘परिधि’ समकालीन नेपाली आख्यानमा एउटा महत्त्वपूर्ण हस्तक्षेप हो। यो प्रश्नहरूले बनेको उपन्यास हो। रहस्य यसको बाहिरी आवरण हो। समाज, सत्ता, लैङ्गिकता, न्याय, यौनिकता, कला, पहिचान र अस्तित्व यसको भित्री भूगोल हुन्। शीर्षकले नै एउटा दार्शनिक संकेत गर्छ। ‘परिधि’ सीमाको नाम हो। तर सुवेदीको लेखनले यही सीमाभित्र असीम प्रश्नहरू जन्माउँछ। मानिसले आफैँ बनाएका परिधि के हुन्? समाजले बनाइदिएका परिधि के हुन्? र ती परिधि तोड्ने मूल्य कति हुन्छ?

उपन्यास दुई प्रमुख पात्रहरू नाट्यकर्मी आर्या र न्यायाधीश अस्मिता वरिपरि संरचित छ। पहिलो खण्ड ‘आर्या’ हो। दोस्रो ‘अस्मिता’। कथाको आरम्भमै रहस्यको बीउ रोपिन्छ।‘१९ भाद्रको बिहान!’ यही मिति क्रमशः कथाको मनोवैज्ञानिक र संरचनात्मक केन्द्र बन्छ। आर्या र अस्मिताको सम्बन्ध सीधा रेखामा अघि बढ्दैन। नदीमा साना खोलाहरू मिसिएझैँ कथा विभिन्न पात्र, घटना, स्मृति र प्रसङ्गबाट मूल कथातर्फ फर्कन्छ। यही शिल्पले उपन्यासमा कुतूहल निर्माण गर्छ। पाठकलाई सबै कुरा दिइँदैन। केही लुकाइन्छ। केही संकेत गरिन्छ। केही अनुमान गर्न छोडिन्छ। अस्मिताको आत्महत्या हो कि हत्या? दुर्घटना हो कि नियति? आर्या उद्धारकर्ता हुन् कि योजनाकार? प्रश्नहरू उत्तरभन्दा अघि आउँछन्। यस अर्थमा परिधि रहस्यात्मक आख्यानको संरचनात्मक अनुशासन पछ्याउँछ। तर यसको रहस्य अपराध पत्ता लगाउने मात्र होइन। मानिसको भित्री अपराध पत्ता लगाउने पनि हो। आफूले आफूलाई दिएको धोका। समाजले व्यक्तिलाई दिएको धोका। न्यायले अन्यायलाई दिएको वैधानिक आवरण।

आर्या उपन्यासको सबैभन्दा चलायमान पात्र हुन्। उनी स्थिर छैनन्। पेसामा पनि छैनन्। मनमा पनि छैनन्। नाट्यकर्मी भएर सफलता पाएपछि पनि उनी अर्को विधातर्फ आकर्षित हुन्छिन्। यो अस्थिरता कमजोरी मात्र होइन। आधुनिक मानिसको अस्तित्वगत बेचैनी हो।

आर्या आफ्नो जीवनको अर्थ खोजिरहेकी पात्र हुन्। उनी स्वतन्त्रता चाहन्छिन्। तर स्वतन्त्रताको मूल्य पनि बुझ्दै जान्छिन्। यहीँ सुवेदीले अस्तित्ववादको एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछिन्—मानिस स्वतन्त्र छ कि आफ्नै परिस्थितिको कैदी? जाँ-पल सार्त्रले मानिसलाई स्वतन्त्र हुन बाध्य प्राणीका रूपमा हेरे। परिधिका पात्रहरू भने स्वतन्त्रता चाहेर पनि सम्बन्ध, लैङ्गिकता, सामाजिक संरचना, पेशा र स्मृतिका परिधिबाट उम्कन सक्दैनन्। आर्याको स्वच्छन्दता  स्थापित जीवन–व्यवस्थाप्रतिको असहमति पनि हो। उनको नाट्यकर्मले समाजका मुकुन्डा उतार्छ। तर उनी स्वयं पनि एउटा मुकुन्डाबाट मुक्त छैनन्। यही विरोधाभास पात्रलाई रोचक बनाउँछ।

अस्मिता भने उपन्यासको सबैभन्दा जटिल र दार्शनिक पात्र हुन्। न्यायाधीश। नारी। शक्ति सम्पन्न। तर अन्ततः आफ्नै नैतिक निर्णयको घेरामा बन्दी। उनको नाम ‘अस्मिता’ हो। तर यही नामसँग उनको जीवनले विडम्बनात्मक संवाद गर्छ। अस्मिता अर्थात् पहिचान। स्वाभिमान। अस्तित्व। तर नारीको अस्मिता जोगाउने संस्थागत संरचनाभित्र बसेर उनी कति अस्मितावान रहिन्? यही प्रश्न उपन्यासको केन्द्रमा आउँछ। न्यायाधीशको कुर्सीमा बसेको व्यक्ति न्यायको प्रतीक हुनुपर्ने हो। तर सत्ता, पैसा, पुरुषवादी संरचना र सामाजिक दबाबसँग ठोक्किँदा न्याय स्वयं कति कमजोर हुन सक्छ भन्ने कुरा उपन्यासले देखाउँछ। यहाँ न्यायालय मानसिक अवस्था पनि हो। न्यायाधीशको अन्तरात्मा पनि अदालत हो। त्यहाँ पनि फैसला हुन्छ। त्यहाँ पनि प्रमाण खोजिन्छ। त्यहाँ पनि अपराधी हुन्छ। र कहिलेकाहीँ न्यायाधीश स्वयं कटघरामा उभिन्छ।

परिधिको सामाजिक दर्शन यसको सबैभन्दा बलियो पक्ष हो। उपन्यासले नेपाली समाजलाई सजिएको ऐनामा देखाउँदैन। ऐनाको पछाडिको धुलो देखाउँछ। सामाजिक विभेद। महिला हिंसा। लैङ्गिक असमानता। आर्थिक वर्ग। शक्ति। पहुँच। यौनिक दमन। न्यायको व्यापार। आधुनिकताको चमकभित्रको एक्लोपन। यी सबै यसको कथाभित्र आउँछन्। बलात्कारका प्रसङ्गमा निर्मला पन्तजस्ता घटनाको स्मरणले उपन्यासलाई काल्पनिक संसारबाट यथार्थको कठोर धरातलमा ल्याउँछ। पैसा र पहुँचले न्यायको दिशा बदल्न सक्छ भन्ने आरोप केवल अदालतप्रतिको आलोचना होइन। यो सम्पूर्ण सामाजिक संरचनामाथिको प्रश्न  दोस्तोएभ्स्कीका उपन्यासमा अपराध र अन्तरात्माको द्वन्द्व आउँछ। काफ्काको संसारमा व्यक्ति अदृश्य संस्थागत शक्तिको भूलभुलैयामा फस्छ। ‘परिधि’ यी विश्वव्यापी प्रश्नहरूलाई नेपाली सामाजिक सन्दर्भमा ल्याउँछ। यसको शक्ति यही स्थानीयतामा छ।

नारी विमर्शमा पनि उपन्यासले नारीभित्रको जटिलतालाई पनि देखाउँछ। नारीलाई सधैँ निर्दोष र पुरुषलाई सधैँ दोषी बनाउने सरल द्वन्द्वबाट उपन्यास टाढा रहन्छ। अस्मिता स्वयं नारी हुन्। तर उनको निर्णयले अन्य नारीको जीवनमा के प्रभाव पार्छ? आर्या स्वतन्त्रताको पक्षमा छिन्। तर उनको स्वतन्त्रतामा अरूको जीवन कति जोडिएको छ? पूर्वा, सुचित्रा, सारा, शाम्भवीजस्ता पात्रहरूले नारी अनुभवका फरक आयाम देखाउँछन्। विवाहलाई सम्झौताको संरचना मान्ने दृष्टि पनि यहाँ आउँछ। प्रेमलाई उपभोग्य वस्तु बनाउने आधुनिक प्रवृत्तिको आलोचना पनि छ। एक्ली युवती देख्नेबित्तिकै ‘म तिमीलाई प्रेम गर्छु’ भन्ने सस्तो रोमान्टिक संस्कृतिमाथिको व्यङ्ग्य उल्लेखनीय छ। प्रेम यहाँ भावना मात्र होइन। बजारको उत्पादन बन्दै गएको सम्बन्धको आलोचना पनि हो। सुवेदीको नारीवाद चिच्याहटभन्दा प्रश्न हो। प्रश्न कहिलेकाहीँ नाराभन्दा शक्तिशाली हुन्छ।

उपन्यासको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको यौनिक विम्ब र शरीरसम्बन्धी दृष्टिकोण हो। नेपाली साहित्यमा यौन विषय लामो समयसम्म या त संकोचपूर्वक लेखियो या उत्तेजनाको माध्यम बनाइयो। परिधिले भने यौनिकतालाई पात्रको मनोविज्ञानसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। जाडो र यौन चाहनाबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध। अतृप्त इच्छा। सम्बन्धभित्रको रिक्तता। सम्पन्नता र यौनिक क्षमताबीचको विरोधाभास। यी प्रसङ्गले मानिसको शरीर र मनबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छन्। यहाँ शरीर सामाजिक नियन्त्रणको क्षेत्र पनि हो। मिशेल फुकोले शक्ति शरीरमाथि कसरी काम गर्छ भन्ने देखाएका छन्। परिधिको संसारमा पनि शरीरमाथि समाजको नियन्त्रण देखिन्छ। स्त्रीको शरीर। पुरुषको इच्छा। विवाहको संस्था। सामाजिक प्रतिष्ठा। यौनिक नैतिकता। यी सबै एकअर्कासँग जोडिन्छन्। यही कारण उपन्यासको यौन विम्ब  सौन्दर्यशास्त्रीय प्रयोग हो। सामाजिक दर्शनको हिस्सा हो।

सुवेदीको भाषिक शक्ति पनि उल्लेखनीय छ। भाषा वातावरण निर्माण गर्छ। मनोदशा बनाउँछ। दृश्य बनाउँछ। काव्यात्मकता र आख्यानात्मकता एकैसाथ चल्छन्। उज्यालो सूर्य, गुलाफी पुल, रंगीन पुतली, ज्यानमारा टिपर, अमूर्त चित्र, न्युड कला, रगतको सप्तरङ्गी इन्द्रेनी, चिचिला एभोकाडो, सर्प, मुकुन्डो यी विम्बहरू सजावटका सामग्री होइनन्। कथाको अर्थ विस्तार गर्ने उपकरण हुन्। मुकुन्डो विशेषतः शक्तिशाली प्रतीक हो। मानिसले समाजमा अनेक भूमिका निर्वाह गर्छ। प्रत्येक भूमिकामा एउटा अनुहार हुन्छ। वास्तविक अनुहार कहाँ छ? यही प्रश्न मुकुन्डोले बोकेको छ। सूर्य आशाको विम्ब बन्छ। रगत जीवन र हिंसाको एकैपटक संकेत बन्छ। पुतली रूपान्तरणको। पुल संक्रमणको। टिपर विनाशको। यसरी वस्तुहरू अर्थमा परिणत हुन्छन्। अर्थहरू पात्रमा। पात्रहरू समाजमा।

उपन्यासको नाट्यशिल्प यसको मौलिक विशेषता हो। सुवेदी आफैँले रंगमञ्चीय संरचनालाई कथाभित्र प्रयोग गरेकी छन्। आर्या नाट्यकर्मी हुनु संयोग मात्र होइन। उपन्यास स्वयं एउटा रंगमञ्चजस्तो बनेको छ। पात्रहरू प्रवेश गर्छन्। दृश्य बदलिन्छ। संवाद हुन्छ। प्रकाश र अँध्यारोको आवागमन हुन्छ। पाठक दर्शक बन्छ। तर अन्ततः दर्शक पनि पात्र बन्छ। यहीँ परिधिको एउटा गहिरो दार्शनिक अर्थ खुल्छ। जीवन आफैँ रंगमञ्च हो।

विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दा परिधिको स्वरूप अझ स्पष्ट हुन्छ। पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक जटिलतामा डोना टार्टको संसारको प्रतिध्वनि भेटिन सक्छ। न्याय, अपराध र अन्तरात्माको द्वन्द्वमा दोस्तोएव्स्की सम्झिन्छन्। सामाजिक संरचनाभित्र फसेका व्यक्तिको बेचैनीमा काफ्काको छाया देखिन सक्छ। स्त्री अस्तित्वको संघर्षमा टोनी मोरिसनको मानवीय दृष्टि स्मरणीय हुन्छ। तर यी तुलना साहित्यिक समानताको संकेत हुन्। ‘

तर एउटा गम्भीर समीक्षा प्रशंसामात्र होइन। आलोचना पनि हो। परिधिका केही प्रसङ्गमा विम्बको पुनरावृत्ति पाठकलाई कहिलेकाहीँ बढी सचेत गराउन सक्छ। केही पात्रहरू अत्यधिक अर्थबोझ बोकेर आउँदा उनीहरू स्वतन्त्र चरित्रभन्दा विचारका प्रतिनिधि जस्ता देखिन सक्छन्। रहस्यलाई अन्त्यसम्म जोगाउने प्रयासले कतिपय ठाउँमा स्वाभाविकताको गति प्रभावित गरेको अनुभूति हुन सक्छ। उपन्यासमा धेरै सामाजिक प्रश्न छन्। धेरै पात्र छन्। धेरै प्रतीक छन्। धेरै विमर्श छन्। यसको लाभ पनि छ। जोखिम पनि।

परिधिको सबैभन्दा गहिरो प्रश्न अन्ततः मानिसको आफ्नै परिधिसँग सम्बन्धित छ। समाजले बनाएको परिधि। लिङ्गले बनाएको। वर्गले बनाएको। विवाहले बनाएको। पेसाले बनाएको। न्यायको संस्थाले बनाएको। र सबैभन्दा खतरनाक मानिसले आफैँभित्र बनाएको। उपन्यासले आशालाई पनि त्यहीँ खोज्छ। घनघोर निराशापछि उदाउने सूर्यमा। विनाशपछि बाँकी रहने सम्भावनामा। प्रश्न गर्न सक्ने चेतनामा। यस अर्थमा ‘परिधि’ निराशाभित्रबाट आशा खोज्ने उपन्यास हो। यसको दर्शन नियतिवादी छैन। मानिस परिस्थितिको उत्पादन भए पनि परिस्थितिको कैदी मात्र होइन। उसले प्रश्न गर्न सक्छ। विद्रोह गर्न सक्छ। प्रेम गर्न सक्छ। निर्णय गर्न सक्छ। गल्ती गर्न सक्छ। र आफ्नै परिधि पुनर्निर्माण गर्न सक्छ।

यो मूलतः आधुनिक नेपाली समाजको मनोवैज्ञानिक नक्सा हो। त्यस नक्सामा धेरै रेखा छन्। धेरै घेरा छन्। धेरै अँध्यारा ठाउँ छन्। केही उज्याला पनि छन्।  सुवेदीले ती घेरालाई बाहिरबाट हेरेकी छैनन्। पात्रहरूभित्र प्रवेश गरेर हेरेकी छन्। त्यसैले परिधिको परिधि नाप्न खोज्नु आफैँमा एउटा अन्तहीन काम हो।